شرایط امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهى از منكر

مسأله 2880 ـ يكى از بزرگترين واجبات دينى امر به معروف و نهى از منكر است. قرآن كريم در اين باره مى‏فرمايد: «وَلْتَكُنْ مِنكُم أُمَّةٌ يَدعُونَ اِلى الخَيرِ وَ يأمُرُون بِالمعروفِ وَ يَنهَونَ عَنِ المُنكَرِ و أولئِكَ هُمُ المُفلِحون». (آل عمران/ 104)
مسأله 2881 ـ ترجمه: «بايد عدّه‏اى از شما باشند كه دعوت به خير و امر به معروف و نهى از منكر كنند؛ و رستگاران آنان هستند».
مسأله 2882 ـ روايت شده كه فرمودند: «چگونه خواهيد بود زمانى كه ببينيد زنها فاسد و جوانان فاسق شده‏اند و شما امر به معروف و نهى از منكر نمى‏كنيد؟ گفتند: يا رسول اللّه‏، آيا چنين اتفاقى خواهد افتاد؟ فرمود: بله. بعد اضافه كردند: چگونه خواهيد بود زمانى كه امر به منكر و نهى از معروف انجام دهيد؟ گفتند: آيا چنين اتفاقى رخ خواهد داد؟ فرمود: بله، و بدتر از اين زمانى است كه مى‏بينيد معروف منكر شده و منكر معروف شده است».
مسأله 2883 ـ و از ائمّه معصومين: روايت شده كه «بوسيله امر به معروف واجبات خدا برپا مى‏شود و راه‏ها امنيت پيدا مى‏كند و كسب و كارها حلال و از ستم و تعدّى به ديگران جلوگيرى مى‏شود، و همچنين امر به معروف موجب آبادى زمين و گرفته شدن حق مظلومان از ظالمان مى‏گردد، و همواره مردم تا زمانى كه امر به معروف و نهى از منكر كنند و در كارهاى نيك به يكديگر يارى رسانند در خير و خوبى بسر مى‏برند، و اگر اين واجب الهى را انجام ندهند بركت از آنها سلب مى‏شود، و ظالمان بر آنها مسلّط مى‏شوند و يار و ياورى در آن هنگام از زمين و آسمان نخواهند داشت».
مسأله 2884 ـ از رسول خدا9 روايت شده كه فرمود: «خداوند از مؤمن ناتوانى كه دين ندارد بدش مى‏آيد. پرسيدند: مؤمن ناتوان بى دين كيست؟ فرمود: آن كس كه نهى از منكر نمى‏كند».
مسأله 2885 ـ و از على7 روايت شده كه فرمود: «كسى كه منكر و بدى را با قلب و دست و زبان انكار (مخالفت و جلوگيرى) نكند، مرده‏اى ميان زندگان است».
مسأله 2886 ـ امر به معروف و نهى از منكر با شرايطى كه ذكر خواهد شد، واجب است و ترك آن معصيت است و در مستحبّات و مكروهات هم به نحوى كه موجب اذيت و اهانت به او نباشد و انجام آن براى افرادى مثل او سنگين و ثقيل نباشد كه موجب دلزدگى نسبت به دين شود امر و نهى مستحب است.
مسأله 2887 ـ امر به معروف و نهى از منكر واجب كفايى مى‏باشد و در صورتى كه بعضى از مكلّفين قيام به آن كنند از ديگران ساقط است و اگر اقامه معروف و جلوگيرى از منكر، موقوف بر اجتماع جمعى از مكلّفين باشد واجب است اجتماع كنند.
مسأله 2888 ـ اگر بعضى امر و نهى كنند و مؤثّر نشود و بعض ديگر احتمال بدهند كه امر آنها يا نهى آنها مؤثّر است، واجب است امر و نهى كنند.
مسأله 2889 ـ بيان مسأله شرعيه كفايت نمى‏كند در امر به معروف و نهى از منكر، بلكه بايد مكلّف امر و نهى كند. مگر آن كه مقصود از امر به معروف و نهى از منكر، از بيان حكم شرعى حاصل شود و يا طرف مقابل از آن، امر و نهى بفهمد.
مسأله 2890 ـ در امر به معروف و نهى از منكر قصد قربت معتبر نيست، بلكه مقصود، اقامه واجب و جلوگيرى از حرام است.


شرايط امر به معروف و نهى از منكر

مسأله 2891 ـ چند چيز شرط است در واجب بودن امر به معروف و نهى از منكر:
اوّل: آن كه كسى كه مى‏خواهد امر و نهى كند، بداند كه آنچه شخص مكلّف بجا نمى‏آورد واجب است بجا آورد و آنچه بجا مى‏آورد بايد ترك كند. و بر كسى‏كه معروف و منكر را نمى‏داند واجب نيست، ولى يادگيرى آن بعنوان مقدمه، واجب است.
دوم: آن كه احتمال بدهد امر و نهى او تأثير مى‏كند، پس اگر بداند اثر نمى‏كند واجب نيست، امّا احتياط اين است كه اظهار كراهت را ترك نكند، حتّى اگر احتمال پذيرفتن هم نمى‏دهد.
سوم: آن كه بداند شخص معصيت كار بنا دارد كه معصيت خود را تكرار كند، پس اگر بداند يا گمان كند يا احتمال صحيح بدهد كه تكرار نمى‏كند واجب نيست.
چهارم: آن كه در امر و نهى مفسده‏اى نباشد، پس اگر بداند يا گمان كند كه اگر امر يا نهى كند ضرر جانى يا عرضى و آبرويى يا مالى قابل توجّهى به او مى‏رسد واجب نيست، بلكه اگر احتمال بدهد بطورى كه ترس از ضررهاى مذكور پيدا كند واجب نيست بلكه اگر بترسد كه ضررى متوجّه متعلّقان او مى‏شود واجب نيست، بلكه با احتمال وقوع ضرر جانى يا عرضى و آبرويى يا مالى بعض مؤمنين كه موجب حرج و مشقت بر آنان مى‏شود، امر به معروف و نهى از منكر واجب نيست بلكه در بسيارى از موارد حرام است.
مسأله 2892 ـ اگر معروف يا منكر از امورى باشد كه شارع مقدّس به آن اهمّيت زياد مى‏دهد مثل اصول دين يا مذهب و حفظ قرآن مجيد و حفظ عقايد مسلمانان يا احكام ضروريه، بايد ملاحظه اهمّيت شود و مجرّد ضرر، موجب واجب نبودن نمى‏شود، پس اگر توقّف داشته باشد حفظ عقايد مسلمانان يا حفظ احكام ضروريه اسلام بر بذل جان و مال، واجب است بذل آن.
مسأله 2893 ـ اگر بدعتى در اسلام واقع شود مثل منكراتى كه دولتها اجرا مى‏كنند به اسم دين مبين اسلام، واجب است خصوصا بر علماى اسلام اظهار حق و انكار باطل و اگر سكوت علماى اَعلام موجب هتك مقام علم و موجب اسائه ظنّ به علماى اسلام شود واجب است اظهار حق به هر نحوى كه ممكن است اگرچه بدانند تأثير نمى‏كند.
مسأله 2894 ـ اگر احتمال صحيح داده شود كه سكوت موجب آن مى‏شود كه منكرى معروف شود يا معروفى منكر شود واجب است خصوصا بر علماى اَعلام اظهار حق و اعلام آن و جايز نيست سكوت، هرچند تأثير فعلى نداشته باشد.
مسأله 2895 ـ اگر سكوت علماى اَعلام باعث شود كه مردم به آنها بدگمان شوند و آنها را متّهم كنند به سازش با دستگاه ظلم، واجب است اظهار حق و انكار باطل اگرچه بدانند جلوگيرى از مُحَرَّم نمى‏شود و اظهار آنها اثرى براى رفع ظلم ندارد.
مسأله 2896 ـ اگر ورود بعضى علماى اَعلام در دستگاه ظَلَمه موجب شود كه از مفسده‏ها و منكراتى جلوگيرى شود واجب است تصدّى آن امر، مگر آن كه مفسده اهمّى در آن باشد، مثل آن كه تصدّى آنها باعث سستى عقايد مردم شود يا سلب اعتماد آنها به علما گردد، در اين صورت جايز نيست.