سجده

سجود

مسأله 1042 ـ نمازگزار بايد در هر ركعت از نمازهاى واجب و مستحب، بعد از ركوع دو سجده كند و سجده آن است كه پيشانى و كف دو دست و سر دو زانو و سر دو انگشت بزرگ پاها را بر زمين بگذارد.
مسأله 1043 ـ واجب نيست كه همه پيشانى را بر زمين بگذارد بلكه اگر به اندازه يك درهم يا پهناى يك ناخن باشد كفايت مى‏كند و سجده بر دانه‏هاى تسبيح گِلى يا چوبى و ماسه صحيح است.
مسأله 1044 ـ دو سجده روى هم يك ركن است كه اگر كسى در نماز واجب عمداً يا از روى فراموشى يا از روى ندانستن مسأله هر دو را ترك كند يا دو سجده ديگر به آنها اضافه نمايد نمازش باطل است.
مسأله 1045 ـ اگر عمداً يك سجده كم يا زياد كند، نماز باطل مى‏شود و اگر سهواً يك سجده كم كند نمازش باطل نمى‏شود.
مسأله 1046 ـ اگر پيشانى را عمداً يا سهواً به زمين نگذارد، سجده نكرده است؛ اگرچه جاهاى ديگر به زمين برسد ولى اگر پيشانى را به زمين بگذارد و سهواً جاهاى ديگر را به زمين نرساند، يا سهواً ذكر نگويد سجده صحيح است.
مسأله 1047 ـ در سجده هر ذكرى بگويد كافى است به شرط آن كه در حال اختيار مقدار ذكر از سه مرتبه «سبُحانَ اللّهِ‏» يا يك مرتبه «سُبحانَ رَبِّيَ الْاَعلىٰ وَ بِحَمدِهِ» كمتر نباشد و مستحب است « سُبحانَ رَبِّيَ الْاَعلىٰ وَ بِحَمدِهِ » را سه يا پنج يا هفت مرتبه يا بيشتر به همين ترتيب، بگويد.
مسأله 1048 ـ در سجود بايد به مقدار ذكر واجب، بدن آرام باشد و موقع گفتن ذكر مستحب هم، اگر آن را به قصد ذكرى كه براى سجده دستور داده‏اند بگويد، آرام بودن بدن لازم است.
مسأله 1049 ـ اگر پيش از آن كه پيشانى به زمين برسد و بدن آرام بگيرد عمداً ذكر سجده را بگويد، بايد بعد از رسيدن پيشانى به زمين و آرام گرفتن بدن دوباره ذكر را بگويد و اگر به همان ذكر اوّل اكتفاء كند نمازش باطل است و همچنين اگر نمازگزار پيش از تمام شدن ذكر عمداً سر از سجده بردارد، نمازش باطل است.
مسأله 1050 ـ اگر پيش از آن كه پيشانى به زمين برسد و بدن آرام گيرد، سهواً ذكر سجده را بگويد و پيش از آن كه سر از سجده بردارد، بفهمد اشتباه كرده بايد دوباره در حال آرام بودن، ذكر را بگويد.
مسأله 1051 ـ اگر بعد از آن كه سر از سجده برداشت، بفهمد كه پيش از آرام گرفتن بدن، ذكر را گفته يا پيش از آن كه ذكر سجده تمام شود سر برداشته نمازش صحيح است.
مسأله 1052 ـ اگر موقعى كه ذكر سجده را مى‏گويد، يكى از هفت عضو را عمداً از زمين بردارد، در صورتى كه به همان ذكر اكتفاء كند نمازش باطل مى‏شود ولى موقعى كه مشغول گفتن ذكر نيست، اگر غير پيشانى جاهاى ديگر را از زمين بردارد و دوباره بگذارد اشكال ندارد.
مسأله 1053 ـ اگر پيش از تمام شدن ذكر سجده سهواً پيشانى را از زمين بردارد نمى‏تواند دوباره به زمين بگذارد و بايد آن را يك سجده حساب كند، ولى اگر جاهاى ديگر را سهواً از زمين بردارد، بايد دو مرتبه به زمين بگذارد و ذكر را بگويد.
مسأله 1054 ـ بعد از تمام شدن ذكر سجده اوّل بايد بنشيند تا بدن آرام گيرد و دوباره به سجده رود.
مسأله 1055 ـ جاى پيشانى نمازگزار بايد از محلّ دو انگشت بزرگ پا و سر زانوهاى او در موقع سجده، بلندتر يا پست‏تر از چهار انگشت بسته نباشد، و در اين حكم فرقى بين زمين شيب دار و غير آن نيست.
مسأله 1056 ـ اگر پيشانى را سهواً به چيزى بگذارد كه از جاى انگشتهاى پا و سر زانوهاى او بلندتر از چهار انگشت بسته است، چنانچه بلندى آن به قدرى است كه نمى‏گويند در حال سجده است، مى‏تواند سر را بردارد و به چيزى كه بلندى آن به اندازه چهار انگشت بسته يا كمتر است بگذارد و مى‏تواند سر را به روى آن، كه به اندازه چهار انگشت يا كمتر است بكشد و اگر بلندى آن به قدرى است كه مى‏گويند در حال سجده است واجب است پيشانى را از روى آن به روى چيزى كه بلندى آن به اندازه چهار انگشت بسته يا كمتر است بكشد و اگر كشيدن پيشانى ممكن نيست، بنابر احتياط واجب بايد پيشانى را بلند كند و بر موضعى كه بلندى زايدى ندارد بگذارد و نماز را تمام كند و دوباره بخواند يا رها كند و دوباره بخواند.
مسأله 1057 ـ بايد بين پيشانى و آنچه بر آن سجده مى‏كند چيزى نباشد پس اگر مهر به قدرى چرك باشد كه پيشانى به خود مهر نرسد سجده باطل است ولى اگر مثلاً رنگ مهر تغيير كرده باشد اشكال ندارد.
مسأله 1058 ـ در سجده بايد كف دست را بر زمين بگذارد ولى در حال ناچارى پشت دست هم مانعى ندارد و اگر پشت دست ممكن نباشد، احتياطا مچ دست را بگذارد و چنانچه آن را هم نتواند احتياطا تا آرنج هر جا كه مى‏تواند بر زمين بگذارد و اگر آن هم ممكن نيست، گذاشتن بازو كافى است.
مسأله 1059 ـ در سجده بنابر احتياط واجب بايد سر دو انگشت بزرگ پاها را به زمين بگذارد و اگر به جاى آن دو، انگشتهاى ديگر پا، يا روى پا را به زمين بگذارد يا بواسطه بلند بودن ناخن، سر شست به زمين نرسد نمازش باطل است.
مسأله 1060 ـ كسى كه مقدارى از شست پايش بريده، بايد بقيه آن را به زمين بگذارد، و اگر چيزى از آن نمانده، يا اگر مانده خيلى كوتاه است احتياطا بقيه انگشتان را بگذارد و اگر هيچ انگشت ندارد، احتياطا هر مقدارى از پا كه باقى مانده به زمين بگذارد.
مسأله 1061 ـ اگر به طور غير معمول سجده كند، مثلاً سينه و شكم را به زمين بچسباند، يا پاها را دراز كند، و هفت عضوى كه گفته شد به زمين برساند، چنانچه بگويند سجده كرده نمازش صحيح است ولى اگر بگويند دراز كشيده و سجده صدق نكند نمازش باطل است.
مسأله 1062 ـ مهر يا چيز ديگرى كه بر آن سجده مى‏كند، بايد طاهر باشد، ولى اگر مثلاً مهر را روى فرش نجس بگذارد، يا يك طرف مهر نجس باشد و پيشانى را به طرف طاهر آن بگذارد اشكال ندارد.
مسأله 1063 ـ اگر در پيشانى دمل و مانند آن باشد، چنانچه ممكن است بايد با جاى سالم پيشانى سجده كند و اگر ممكن نيست بايد زمين را گود كند و دمل را در گودال و جاى سالم را به مقدارى كه براى سجده كافى باشد بر زمين بگذارد.
مسأله 1064 ـ اگر دمل يا زخم تمام پيشانى را گرفته باشد بايد بر ابرو سجده كند و اگر ممكن نيست به چانه و اگر به چانه هم ممكن نيست بايد به هر جاى از صورت كه ممكن است سجده كند و اگر به هيچ جاى از صورت ممكن نيست بايد با جلو سر سجده نمايد.
مسأله 1065 ـ كسى كه نمى‏تواند پيشانى را به زمين برساند بايد به قدرى كه مى‏تواند خم شود و مهر يا چيز ديگرى را كه سجده بر آن صحيح است روى چيز بلندى گذاشته و طورى پيشانى را بر آن بگذارد كه عرفاً بگويند سجده كرده است، ولى بايد كف دستها و زانوها و انگشتان پا را بطور معمول به زمين بگذارد.
مسأله 1066 ـ كسى كه نمى‏تواند بحدّى خم شود كه عرفاً به آن سجده گفته شود بايد براى سجده بنشيند و با سر اشاره كند و در اين صورت احتياط مستحب آن است كه اگر مى‏تواند به قدرى مهر را بلند كند كه پيشانى را بر آن بگذارد و اگر نمى‏تواند احتياط مستحب آن است كه مهر را بلند كند و به پيشانى بگذارد و اگر با سر نمى‏تواند، با چشمها اشاره نمايد؛ كه در اين صورت لازم نيست بقيه اعضاء روى زمين باشد يا چيزى كه سجده بر آن صحيح است را روى پيشانى بگذارد؛ اگر چه رعايت احتياط خوب است. و اگر با سر يا چشمها هم نمى‏تواند اشاره كند بايد در قلب نيّت سجده كند و بنابر احتياط مستحب با دست و مانند آن براى سجده اشاره نمايد.
مسأله 1067 ـ كسى كه نمى‏تواند بنشيند، بايد ايستاده نيّت سجده كند و چنانچه مى‏تواند، براى سجده با سر اشاره كند و اگر نمى‏تواند، با چشمها اشاره نمايد و اگر اين را هم نمى‏تواند، در قلب نيّت سجده كند و بنابر احتياط مستحب با دست و مانند آن براى سجده اشاره نمايد.
مسأله 1068 ـ اگر پيشانى بى اختيار از جاى سجده بلند شود، چنانچه ممكن باشد بايد نگذارد دوباره به جاى سجده برسد و اين يك سجده حساب مى‏شود، چه ذكر سجده را گفته باشد يا نه و اگر نتواند سر را نگهدارد و بى اختيار دوباره به جاى سجده برسد، روى هم يك سجده حساب مى‏شود و اگر ذكر نگفته باشد بايد بگويد.
مسأله 1069 ـ جايى كه انسان بايد تقيه كند مى‏تواند بر فرش و مانند آن سجده نمايد ولى احتياط واجب آن است كه در صورت امكان براى نماز به جاى ديگرى برود و يا در صورت نداشتن مشقّت نماز را اعاده كند.
مسأله 1070 ـ اگر روى چيزى كه بدن روى آن آرام نمى‏گيرد سجده كند باطل است ولى روى تشك پَر، يا چيز ديگرى كه بعد از سر گذاشتن و مقدارى پايين رفتن آرام مى‏گيرد سجده كند اشكال ندارد.
مسأله 1071 ـ اگر انسان ناچار شود كه در زمين گل آلود نماز بخواند و آلوده شدن بدن و لباس به گِل براى او مشقّت دارد مى‏تواند در حالى كه ايستاده است براى سجده با سر اشاره كند و تشهّد را ايستاده بخواند.
مسأله 1072 ـ در ركعت اوّل و ركعت سومى كه تشهّد ندارد، مثل ركعت سوم نماز ظهر و عصر و عشا مستحب است بعد از سجده دوم قدرى بى حركت بنشيند و بعد برخيزد.


چيزهايى كه سجده بر آنها صحيح است

مسأله 1073 ـ بايد بر زمين و چيزهاى غير خوراكى كه از زمين مى‏رويد، مانند چوب و برگ درخت سجده كرد و سجده بر چيزهاى خوراكى و پوشاكى صحيح نيست و نيز سجده كردن بر چيزهايى كه از اجزاء زمين شمرده نمى‏شود مانند طلا و نقره و عقيق و فيروزه و قير باطل است امّا سجده كردن بر سنگهاى معدنى مانند سنگ مرمر و سنگهاى سياه اشكال ندارد.
مسأله 1074 ـ سجده كردن بر برگ درخت انگور تا زمانيكه تازه است و خوردن آن معمول است جايز نيست.
مسأله 1075 ـ سجده بر چيزهايى كه از زمين مى‏رويد و خوراك حيوان است مثل علف و كاه صحيح است.
مسأله 1076 ـ سجده بر گُلهايى كه خوراكى نيستند، صحيح است ولى سجده بر گياهان داروئى مانند گل بنفشه و گل گاوزبان صحيح نيست.
مسأله 1077 ـ سجده بر گياهى كه خوردن آن در بعضى از شهرها معمول است و در شهرهاى ديگر معمول نيست و نيز سجده بر ميوه نارس صحيح نيست امّا سجده بر ميوه‏اى كه خوردن آن متعارف نيست و سجده بر توتون صحيح است.
مسأله 1078 ـ سجده بر سنگ آهك و سنگ گچ صحيح است بلكه به گچ و آهك پخته و آجر و سفال و سيمان و مانند آن هم مى‏شود سجده كرد.
مسأله 1079 ـ سجده بر كاغذ صحيح مى‏باشد و لازم نيست از چيزهايى كه سجده بر آنها جايز است ساخته شده باشد.
مسأله 1080 ـ براى سجده بهتر از هر چيز، تربت حضرت سيدالشهداء7 مى‏باشد، بعد از آن خاك، بعد از خاك سنگ و بعد از سنگ گياه است.
مسأله 1081 ـ اگر چيزى كه سجده بر آن صحيح است ندارد، يا اگر دارد بواسطه سرما يا گرماى زياد و مانند اينها نمى‏تواند بر آن سجده كند، بايد به لباسش اگر از كتان يا پنبه است، سجده كند و اگر آن هم نيست بايد بر پشت دست و چنانچه آن هم ممكن نباشد به چيز معدنى مانند انگشتر عقيق سجده نمايد.
مسأله 1082 ـ سجده بر گِل و خاك سستى كه پيشانى روى آن آرام نمى‏گيرد اگر بعد از آن كه مقدارى فرو رفت آرام بگيرد اشكال ندارد.
مسأله 1083 ـ اگر در سجده اوّل، مهر به پيشانى بچسبد و بدون اين كه مهر را بردارد دوباره به سجده رود اشكال دارد. بلكه نماز باطل است و بايد اعاده كند.
مسأله 1084 ـ اگر در بين نماز چيزى كه بر آن سجده مى‏كند گم شود و چيزى كه سجده بر آن صحيح است نداشته باشد چنانچه وقت وسعت دارد، بايد نماز را بشكند و اگر وقت تنگ است، بايد به لباسش اگر از پنبه يا كتان است سجده كند و اگر آن هم ممكن نيست بر پشت دست، و اگر آن هم نمى‏شود، به چيز معدنى مانند انگشتر عقيق سجده نمايد.
مسأله 1085 ـ هرگاه در حال سجده بفهمد پيشانى را بر چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است، اگر ممكن باشد، بايد پيشانى را از روى آن به روى چيزى كه سجده بر آن صحيح است بكشد و اگر ممكن نباشد و وقت نماز وسعت داشته باشد و قبل از بلند كردن سر از سجده متوجّه شود نماز را رها كند و دوباره بخواند و امّا اگر بعد از بلند كردن سر متوجّه شد نمازش صحيح است و در هر دو صورت در تنگى وقت نماز صحيح است.
مسأله 1086 ـ اگر بعد از سجده بفهمد پيشانى را روى چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است، اشكال ندارد.
مسأله 1087 ـ سجده كردن براى غير خداوند متعال حرام مى‏باشد و بعضى از مردم عوام كه مقابل قبر امامان: پيشانى را به زمين مى‏گذارند، اگر براى شكر خداوند متعال باشد، اشكال ندارد وگرنه حرام است.


مستحبّات و مكروهات سجده

مسأله 1088 ـ در سجده چند چيز مستحب است:
1 ـ كسى كه ايستاده نماز مى‏خواند بعد از آن كه سر از ركوع برداشت و كاملاً ايستاد و كسى كه نشسته نماز مى‏خواند، بعد از آن كه كاملاً نشست، براى رفتن به سجده تكبير بگويد.
2 ـ بلند كردن دو دست هنگام تكبير گفتن.
3 ـ موقعى كه مرد مى‏خواهد به سجده برود، اوّل دستها را و زن اوّل زانوها را به زمين بگذارد.
4 ـ بينى را به مهر يا چيزى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد.
5 ـ در حال سجده، انگشتان دست را به هم بچسباند و برابر گوش بگذارد، به طورى كه سر آنها رو به قبله باشد.
6 ـ قبل از شروع سجده بگويد: «اللّٰهُمَّ لَكَ سَجَدتُ و بِكَ آمَنتُ و لَكَ اَسلَمتُ وَ عَليكَ تَوَكَّلتُ وَ اَنتَ رَبّي، سَجَدَ وَجهي لِلَّذي خَلَقَهُ وَ شَقَّ سَمعَهُ و بَصَرَهُ الْحَمدُ للّهِ‏ِِِِ رَبِّ الْعالَمينَ تَبارَكَ اللّهُ أَحسَنُ الْخالِقينَ».
7 ـ در سجده دعا كند و از خدا حاجت بخواهد و اين دعا را بخواند: «يا خَيرَ المَسؤُولينَ وَ يا خَيْرَ الْمُعطِينَ ارْزُقْنِي وَ ارْزُق عِيالي مِن فَضلِكَ فَاِنَّكَ ذُو الْفَضلِ الْعَظيمِ» يعنى: اى بهترين كسى كه از او سؤال مى‏كنند و اى بهترين عطا كنندگان، روزى بده به من و عيال من از فضل خودت، پس به درستى كه تو داراى فضل بزرگى.
8 ـ بعد از سجده بر ران چپ بنشيند و روى پاى راست را بر كف پاى چپ بگذارد.
9 ـ بعد از هر سجده وقتى نشست و بدنش آرام گرفت تكبير بگويد.
10 ـ بعد از سجده اوّل بدنش كه آرام گرفت «اَستَغفِرُ اللَّهَ‏َ رَبِّي وَ اَتُوبُ اِلَيهِ» بگويد.
11 ـ سجده را طول بدهد و در موقع نشستن دستها را روى رانها بگذارد.
12 ـ براى رفتن به سجده دوم، در حال آرامى بدن «اللّهُ‏ اكبر» بگويد.
13 ـ در سجده‏ها صلوات بفرستد و اگر آن را به قصد ذكر واجب سجده بگويد اشكال ندارد.
14 ـ در موقع بلند شدن، مردها دستها را بعد از زانوها از زمين بردارند و زنها اوّل دستها و بعد زانوها را بردارند.
15 ـ مردها آرنجها و شكم را به زمين نچسبانند و بازوها را از پهلو جدا نگاه دارند و زنها آرنجها و شكم را بر زمين بگذارند و اعضاى بدن را به يكديگر بچسبانند.
مسأله 1089 ـ قرآن خواندن در سجده مكروه است. و نيز مكروه است براى برطرف كردن گرد و غبار، جاى سجده را فوت كند. و اگر در اثر فوت كردن، دو حرف از دهان بيرون آيد، نماز باطل است.


سجده واجب قرآن

مسأله 1090 ـ در هر يك از چهار سوره «سجده، فصّلت، نجم و علق» يك آيه سجده است كه اگر انسان بخواند يا گوش به آن دهد، بعد از تمام شدن آن آيه، بايد فوراً سجده كند و اگر فراموش كرد، هر وقت يادش آمد بايد سجده نمايد.
مسأله 1091 ـ اگر انسان موقعى كه آيه سجده را مى‏خواند، از ديگرى هم بشنود چنانچه گوش داده دو سجده نمايد و اگر به گوشش خورده يك سجده كافى است.
مسأله 1092 ـ در غير نماز اگر در حال سجده آيه سجده را بخواند يا به آن گوش بدهد بايد سر از سجده بردارد و دوباره سجده كند.
مسأله 1093 ـ اگر آيه سجده را از كسى كه قصد خواندن قرآن ندارد (مثل شخص خواب يا ديوانه يا بچه) بشنود، يا از مثل ضبط صوت آيه سجده را بشنود لازم نيست سجده نمايد، ولى اگر از دستگاهى كه صدا را به طور زنده و مستقيم پخش مى‏كند مانند بلندگو، راديو و تلويزيون، بشنود واجب است سجده كند.
مسأله 1094 ـ در سجده واجب قرآن بايد نيّت سجده كردن را داشته باشد و مكان هم مباح باشد و جاى پيشانى از محلّ قدمها و سر انگشتان بيش از چهار انگشت بسته بلندتر نباشد و بايد پيشانى را بر چيزى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد و همچنين قرار دادن تمام اعضاى سجده بر زمين واجب است ولى با وضو يا غسل بودن و رو به قبله بودن و پوشاندن عورت و طاهر بودن بدن و جاى پيشانى لازم نيست، و نيز چيزهايى كه در لباس نمازگزار شرط است در لباس او شرط نيست، اما اگر لباسش غصبى است چنانچه سجده كردن تصرّف در آن لباس باشد سجده باطل است.
مسأله 1095 ـ سجده واجب قرآن تكبيرة الاحرام، تشهّد و سلام ندارد لكن مستحب است كه پس از سر برداشتن از سجده تكبير بگويد.
مسأله 1096 ـ هرگاه در سجده واجب قرآن پيشانى را به قصد سجده به زمين بگذارد، اگرچه ذكر نگويد كافى است و گفتن ذكر، مستحب است و بهتر است بگويد: «لااِلٰهَ اِلّا اللّهُ‏ُ حَقّاً حَقّاً لاَالٰهَ اِلّا اللّهُ‏ُ اِيماناً وَ تَصدِيقاً لااِلٰهَ اِلاّ اللّهُ‏ُ عُبُودِيَّةً وَ رِقّاً سَجَدتُ لَكَ يا رَبِّ تَعَبُّداً وَ رِقّاً لامُستَنكِفاً وَ لامُستَكبِراً بَل أنَا عَبدٌ ذَلِيلٌ ضَعِيفٌ خَائِفٌ مُستَجِيرٌ».