شکّیّات

شكّيات

شكّيات نماز 23 قسم است: هشت قسم آن شكهايى است كه نماز را باطل مى‏كند و به شش قسم آن نبايد اعتنا كرد و نُه قسم ديگر آن صحيح است.


شكهاى باطل

مسأله 1162 ـ شكهايى كه نماز را باطل مى‏كند از اين قرار است:
اوّل: شك در شماره ركعتهاى نماز دو ركعتى مثل نماز صبح و نماز مسافر، ولى شك در شماره ركعتهاى نماز مستحب دو ركعتى و بعضى از نمازهاى احتياط نماز را باطل نمى‏كند.
دوم: شك در شماره ركعتهاى نماز سه ركعتى.
سوم: آن كه در نماز چهار ركعتى شك كند كه يك ركعت خوانده يا بيشتر.
چهارم: آن كه در نماز چهار ركعتى پيش از تمام شدن سجده دوم شك كند كه دو ركعت خوانده يا بيشتر. تفصيل اين مسأله در مسأله 1197 مى‏آيد.
پنجم: شك بين دو و پنج يا دو و بيشتر از پنج.
ششم: شك بين سه و شش يا سه و بيشتر از شش.
هفتم: شك در ركعتهاى نماز كه نداند چند ركعت خوانده است.
هشتم: شك بين چهار و شش يا چهار و بيشتر از شش، چه پيش از تمام شدن سجده دوم باشد يا بعد از آن. ولى اگر بعد از سجده دوم شك بين چهار و شش يا چهار و بيشتر از شش براى او پيش آيد احتياط مستحب آن است كه بنا بر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو سجده سهو بجا آورد و بايد نماز را هم دوباره بخواند.
مسأله 1163 ـ اگر يكى از شكهاى باطل كننده براى انسان پيش آيد، نمى‏تواند نماز را به هم بزند، ولى اگر به قدرى فكر كند كه شك پابرجا شود به هم زدن نماز مانعى ندارد.


شكهايى كه نبايد به آنها اعتنا كرد

مسأله 1164 ـ شكهايى كه نبايد به آنها اعتنا كرد از اين قرار است:
اوّل: شك در چيزى كه محلّ بجا آوردن آن، گذشته است مثل آن كه در ركوع شك كند كه حمد را خوانده يا نه.
دوم: شك بعد از سلام نماز.
سوم: شك بعد از گذشتن وقت نماز.
چهارم: شك كثير الشك يعنى كسى كه زياد شك مى‏كند.
پنجم: شك امام در شماره ركعتهاى نماز در صورتى كه مأموم شماره آنها را بداند و همچنين شك مأموم در صورتى كه امام شماره ركعتهاى نماز را بداند.
ششم: شك در نماز مستحبى و نماز احتياط.


شك در چيزى كه محلّ آن گذشته است

مسأله 1165 ـ اگر در بين نماز شك كند كه يكى از كارهاى واجب آن را انجام داده يا نه، مثلاً شك كند كه حمد خوانده يا نه، چنانچه مشغول كارى كه بايد بعد از آن انجام دهد نشده بايد آنچه را كه در انجام آن شك كرده بجا آورد و اگر مشغول كارى كه بايد بعد از آن انجام دهد شده به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1166 ـ اگر در بين خواندن آيه‏اى شكّ كند كه آيه پيش را خوانده يا نه، يا وقتى آخر آيه را مى‏خواند شك كند كه اوّل آن را خوانده يا نه، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1167 ـ اگر بعد از ركوع يا سجود شك كند كه كارهاى واجب آن مانند ذكر و آرام بودن بدن را انجام داده يا نه، نبايد به شك خود اعتنا كند.
مسأله 1168 ـ اگر در حالى كه به سجده مى‏رود شك كند كه ركوع كرده يا نه، بايد برگردد و ركوع را انجام دهد و همچنين اگر شك كند كه بعد از ركوع ايستاده يا نه، بايد برگردد و بجا آورد.
مسأله 1169 ـ اگر در حال برخاستن شك كند كه تشهّد را بجا آورده يا نه، بايد بنشيند و تشهد بخواند و اگر شك كند كه سجده را بجا آورده يا نه، بايد برگردد و بجا آورد.
مسأله 1170 ـ كسى كه نشسته يا خوابيده نماز مى‏خواند، اگر موقعى كه حمد يا تسبيحات مى‏خواند، شك كند كه سجده يا تشهّد را بجا آورده يا نه، نبايد به شك خود اعتنا كند و اگر پيش از آن كه مشغول حمد يا تسبيحات شود، شكّ كند كه سجده يا تشهّد را بجا آورده يا نه بايد بجا آورد.
مسأله 1171 ـ اگر شك كند كه يكى از ركنهاى نماز را بجا آورده يا نه، چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است نشده، بايد آن را بجا آورد، مثلاً اگر پيش از خواندن تشهّد شك كند كه دو سجده را بجا آورده يا نه، بايد بجا آورد و چنانچه بعد يادش بيايد كه آن ركن را بجا آورده بوده، چون ركن زياد شده نمازش باطل است.
مسأله 1172 ـ اگر شك كند عملى را كه ركن نيست بجا آورده يا نه، چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است نشده، بايد آن را بجا آورد؛ مثلاً اگر پيش از خواندن سوره شك كند كه حمد را خوانده يا نه، بايد حمد را بخواند و اگر بعد از انجام آن يادش بيايد كه آن را بجا آورده بوده چون ركن زياد نشده، نماز صحيح است.
مسأله 1173 ـ اگر شك كند كه ركنى را بجا آورده يا نه، مثلاً اگر مشغول تشهّد است و شك كند كه دو سجده را بجا آورده يا نه، نبايد به شك خود اعتنا كند و اگر يادش بيايد كه آن ركن را بجا نياورده، در صورتى كه مشغول ركن بعد نشده بايد آن را بجا آورد و اگر مشغول ركن بعد شده نمازش باطل است مثلاً اگر پيش از ركوع ركعت بعد يادش بيايد كه دو سجده را بجا نياورده، بايد بجا آورد و اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد، نمازش باطل است.
مسأله 1174 ـ اگر شك كند عملى را كه ركن نيست بجا آورده يا نه چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است شده، نبايد به شك خود اعتنا كند، مثلاً موقعى كه مشغول خواندن سوره است، اگر شك كند كه حمد را خوانده يا نه، نبايد به شك خود اعتنا كند و اگر بعد يادش بيايد كه آن را بجا نياورده در صورتى كه مشغول ركن بعد نشده، بايد بجا آورد و اگر مشغول ركن بعد شده نمازش صحيح است. بنابراين اگر مثلاً در قنوت يادش بيايد كه حمد را نخوانده، بايد بخواند و اگر در ركوع يادش بيايد نماز او صحيح است.
مسأله 1175 ـ اگر شك كند كه سلام نماز را گفته يا نه يا شك كند درست گفته يا نه چنانچه مشغول تعقيب نماز يا مشغول نماز ديگر شده يا بواسطه انجام كارى كه نماز را به هم مى‏زند از حال نمازگزار بيرون رفته نبايد به شك خود اعتنا كند و اگر پيش از اينها شك كند، بايد سلام را بگويد. امّا اگر در صحيح گفتن سلام شكّ كند در هر صورت نبايد به شكّ خود اعتنا نمايد چه مشغول كار ديگر شده باشد يا نه.


شك بعد از سلام

مسأله 1176 ـ اگر بعد از سلام نماز شك كند كه نمازش صحيح بوده يا نه، مثلاً شك كند ركوع كرده يا نه، يا بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت، به شك خود اعتنا نكند؛ ولى اگر هر دو طرف شك او باطل باشد، مثلاً بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه سه ركعت خوانده يا پنج ركعت، نمازش باطل است.


شك بعد از وقت

مسأله 1177 ـ اگر بعد از گذشتن وقت نماز شك كند كه نماز خوانده يا نه، يا گمان كند كه نخوانده، خواندن آن لازم نيست، ولى اگر پيش از گذشتن وقت، شكّ كند كه نماز خوانده يا نه، يا گمان كند كه نخوانده، بايد آن نماز را بخواند بلكه اگر گمان كند كه خوانده، بايد آن را بجا آورد.
مسأله 1178 ـ اگر بعد از گذشتن وقت شك كند كه نماز را درست خوانده يا نه، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1179 ـ اگر بعد از گذشتن وقت نماز ظهر و عصر بداند چهار ركعت نماز خوانده ولى نداند به نيّت ظهر خوانده يا به نيّت عصر بايد چهار ركعت نماز قضا به نيّت نمازى كه بر او واجب است بخواند.
مسأله 1180 ـ اگر بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشا، بداند يك نماز خوانده ولى نداند سه ركعتى خوانده يا چهار ركعتى، بايد قضاى نماز مغرب و عشا را بخواند.


كثير الشك
«كسى كه زياد شك مى‏كند»

مسأله 1181 ـ اگر كسى در يك نماز سه مرتبه شك كند، يا در سه نماز پشت سر هم مثلاً در نماز صبح و ظهر و عصر شكّ كند، كثير الشك است و چنانچه زياد شك كردن او از غضب يا ترس يا پريشانى حواس نباشد، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1182 ـ كثير الشك اگر در بجا آوردن چيزى شك كند، چنانچه بجا آوردن آن نماز را باطل نمى‏كند بايد بنا بگذارد كه آن را بجا آورده مثلاً اگر شك كند كه ركوع كرده يا نه بايد بنا بگذارد كه ركوع كرده است و اگر بجا آوردن آن، نماز را باطل مى‏كند بايد بنا بگذارد كه آن را انجام نداده؛ مثلاً اگر شك كند كه يك ركوع كرده يا بيشتر، چون زياد شدن ركوع نماز را باطل مى‏كند، بايد بنا بگذارد كه بيشتر از يك ركوع نكرده است.
مسأله 1183 ـ كسى كه در يك چيز نماز زياد شك مى‏كند، چنانچه در چيزهاى ديگر نماز شك كند بايد به دستور آن عمل نمايد، مثلاً كسى كه زياد شك مى‏كند سجده كرده يا نه، اگر در به جا آوردن ركوع شك كند بايد به دستور آن رفتار نمايد يعنى اگر ايستاده ركوع را بجا آورد و اگر به سجده رفته، اعتنا نكند.
مسأله 1184 ـ كسى كه در نماز مخصوصى مثلاً در نماز ظهر زياد شك‏كند اگر در نماز ديگر مثلاً در نماز عصر شك كند، بايد به دستور شك رفتار نمايد.
مسأله 1185 ـ كسى كه وقتى در جاى مخصوصى نماز مى‏خواند زياد شك مى‏كند، اگر در غير آنجا نماز بخواند و شكّى براى او پيش آيد به دستور شك عمل نمايد.
مسأله 1186 ـ اگر انسان شك كند كه كثير الشك شده يا نه، بايد به دستور شك عمل نمايد. و كثير الشك تا وقتى يقين نكند كه به حال معمولى مردم برگشته نبايد به شك خود اعتنا كند.
مسأله 1187 ـ كسى كه زياد شك مى‏كند اگر شك كند ركنى را بجا آورده يا نه و اعتنا نكند بعد يادش بيايد كه آن را بجا نياورده، چنانچه مشغول ركن بعد نشده، بايد آن را بجا آورد و اگر مشغول ركن بعد شده نمازش باطل است، مثلاً اگر شك كند ركوع كرده يا نه و اعتنا نكند، چنانچه پيش از سجده يادش بيايد كه ركوع نكرده، بايد ركوع كند و اگر در سجده يادش بيايد، نمازش باطل است.
مسأله 1188 ـ كسى كه زياد شك مى‏كند، اگر شك كند چيزى را كه ركن نيست بجا آورده يا نه و اعتنا نكند و بعد يادش بيايد كه آن را بجا نياورده، چنانچه از محلّ بجا آوردن آن نگذشته بايد آن را بجا آورد و اگر از محلّ آن گذشته نمازش صحيح است، مثلاً اگر شك كند كه حمد خوانده يا نه و اعتنا نكند، چنانچه در قنوت يادش بيايد كه حمد نخوانده، بايد بخواند و اگر در ركوع يادش بيايد نماز او صحيح است.


شك امام و مأموم

مسأله 1189 ـ اگر امام جماعت در شماره ركعتهاى نماز شك كند مثلاً شك كند كه سه ركعت خوانده يا چهار ركعت، چنانچه مأموم يقين يا گمان داشته باشد كه چهار ركعت خوانده و به امام بفهماند كه چهار ركعت خوانده است، امام بايد نماز را تمام كند و خواندن نماز احتياط لازم نيست و نيز اگر امام يقين يا گمان داشته باشد كه چند ركعت خوانده است و مأموم در شماره ركعتهاى نماز شك كند، نبايد به شك خود اعتنا نمايد.
مسأله 1190 ـ اگر در نماز جماعت هم امام و هم مأموم شك كنند و شك هر كدام با ديگرى فرق دارد، هر كدام به وظيفه خود عمل مى‏كند، و حكم سهو امام يا مأموم يا هر دو نيز همين است.


شك در نماز مستحبّى

مسأله 1191 ـ اگر در شماره ركعتهاى نماز مستحبّى شك كند، چنانچه طرف بيشتر شك، نماز را باطل مى‏كند، بايد بنا را بر كمتر بگذارد مثلاً اگر در نافله صبح شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت، بايد بنا بگذارد كه دو ركعت خوانده است و اگر طرف بيشتر شك، نماز را باطل نمى‏كند، مثلاً شك كند كه دو ركعت خوانده يا يك ركعت، به هر طرف شك عمل كند، نمازش صحيح است.
مسأله 1192 ـ كم شدن ركن، نافله را باطل مى‏كند ولى زياد شدن ركن، آن را باطل نمى‏كند، پس اگر يكى از كارهاى نافله را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه مشغول ركن بعد از آن شده، بايد آن كار را انجام دهد و دوباره آن ركن را بجا آورد مثلاً اگر در بين ركوع يادش بيايد كه سوره را نخوانده، بايد برگردد و سوره را بخواند و دوباره به ركوع رود.
مسأله 1193 ـ اگر در يكى از كارهاى نافله شك كند، خواه ركن باشد يا غير ركن، چنانچه محلّ آن نگذشته، بايد بجا آورد و اگر محلّ آن گذشته، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1194 ـ اگر در نماز مستحبّى دو ركعتى، گمانش به سه ركعت يا بيشتر برود يا گمانش به دو ركعت يا كمتر برود بايد به همان گمان عمل كند، مگر آن كه موجب بطلان باشد كه در اين صورت گمان، حكم شك را دارد، مثلاً اگر گمانش به يك ركعت مى‏رود احتياطا بايد يك ركعت ديگر بخواند.
مسأله 1195 ـ اگر در نماز نافله كارى كند كه براى آن در نماز واجب سجده سهو واجب مى‏شود، يا يك سجده يا تشهّد را فراموش نمايد، لازم نيست بعد از نماز، سجده سهو يا قضاى سجده و تشهّد را بجا آورد.
مسأله 1196 ـ اگر شك كند كه نماز مستحبّى را خوانده يا نه، چنانچه آن نماز مثل نماز جعفر طيّار وقت معيّن نداشته باشد، بنا بگذارد كه نخوانده است. و همچنين است اگر مثل نافله يوميّه وقت معيّن داشته باشد و پيش از گذشتن وقت شك كند كه آن را بجا آورده يا نه، ولى اگر بعد از گذشتن وقت شك كند كه خوانده است يا نه، به شك خود اعتنا نكند.


شكهاى صحيح

مسأله 1197 ـ در نُه صورت اگر در شماره ركعتهاى نماز چهار ركعتى شك كند، بايد فكر نمايد، پس اگر يقين يا گمان به يك طرف شك پيدا كرد همان طرف را بگيرد و نماز را تمام كند، وگرنه به دستورهايى كه گفته مى‏شود عمل نمايد و آن نُه صورت از اين قرار است:
اوّل: آن كه بعد از سر برداشتن از سجده دوم شك كند دو ركعت خوانده يا سه ركعت، كه بايد بنا بگذارد سه ركعت خوانده و يك ركعت ديگر بخواند و نماز را تمام كند و بعد از نماز، يك ركعت نماز احتياط ايستاده بجا آورد.
دوم: شك بين دو و چهار بعد از سر برداشتن از سجده دوم كه بايد بنا بگذارد چهار ركعت خوانده و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده بخواند.
سوم: شك بين دو و سه و چهار بعد از سر برداشتن از سجده دوم كه بايد بنا بر چهار بگذارد و بعد از نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نشسته بجا آورد، ولى اگر بعد از سجده اوّل يا پيش از سر برداشتن از سجده دوم يكى از اين سه شك برايش پيش آيد، نماز را رها كند و دوباره بخواند.
چهارم: شك بين چهار و پنج بعد از سر برداشتن از سجده دوم كه بايد بنابر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو سجده سهو بجا آورد و همچنين اگر بعد از سجده اوّل، يا پيش از سر برداشتن از سجده دوم، اين شك، براى او پيش آيد، به دستورى كه گفته شد عمل كند اگرچه نمازش باطل است و بايد دوباره بخواند.
پنجم: شك بين سه و چهار، كه در هر جاى نماز باشد، بايد بنابر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز، يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بجا آورد.
ششم: شك بين چهار و پنج در حال ايستاده كه بايد بنشيند و تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد و يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بجا آورد.
هفتم: شك بين سه و پنج در حال ايستاده كه بايد بنشيند و تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد و دو ركعت نماز احتياط ايستاده بجا آورد.
هشتم: شك بين سه و چهار و پنج در حال ايستاده، كه بايد بنشيند و تشهّد بخواند و بعد از سلام نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نشسته بجا آورد.
نهم: شك بين پنج و شش در حال ايستاده كه بايد بنشيند و تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد و دو سجده سهو بجا آورد و بنابر احتياط مستحب دو سجده ديگر هم براى قيام بيجا بجا آورد.
مسأله 1198 ـ اگر يكى از شكهاى صحيح براى انسان پيش آيد بنابر احتياط واجب نبايد نماز را بشكند و چنانچه نماز را بشكند معصيت كرده است، پس اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مى‏كند مثل رو گرداندن از قبله، نماز را از سر گيرد نماز دومش هم باطل است. و اگر بعد از انجام كارى كه نماز را باطل مى‏كند، مشغول نماز شود نماز دومش صحيح است.
مسأله 1199 ـ اگر يكى از شكهايى كه نماز احتياط براى آنها واجب است در نماز پيش آيد، چنانچه انسان نماز را تمام كند و بدون خواندن نماز احتياط نماز را از سر بگيرد معصيت كرده است. پس اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مى‏كند نماز را از سر گرفته، نماز دومش هم باطل است و اگر بعد از انجام كارى كه نماز را باطل مى‏كند، مشغول نماز شده نماز دومش صحيح است.
مسأله 1200 ـ اگر اوّل گمانش به يك طرف بيشتر باشد، بعد دو طرف در نظر او مساوى شود، بايد به دستور شك عمل نمايد. و اگر اوّل دو طرف در نظر او مساوى باشد و به طرفى كه وظيفه اوست بنا بگذارد، بعد گمانش به طرف ديگر برود، بايد همان طرف را بگيرد و نماز را تمام كند.
مسأله 1201 ـ كسى كه نمى‏داند گمانش به يك طرف بيشتر است يا هر دو طرف در نظر او مساوى است بايد به دستور شك عمل نمايد.
مسأله 1202 ـ اگر بعد از نماز بداند كه در بين نماز حال ترديدى داشته كه مثلاً دو ركعت خوانده يا سه ركعت و بنا را بر سه گذاشته ولى نداند كه گمانش به خواندن سه ركعت بوده يا هر دو طرف در نظر او مساوى بوده به احتياط واجب بايد نماز احتياط را بخواند.
مسأله 1203 ـ اگر موقعى كه تشهّد مى‏خواند، يا بعد از ايستادن شك كند كه دو سجده را بجا آورده يا نه و در همان موقع يكى از شكهايى كه اگر بعد از تمام شدن دو سجده اتّفاق بيفتد صحيح مى‏باشد، براى او پيش آيد مثلاً شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت، چنانچه به دستور آن شك عمل كند نمازش صحيح است.
مسأله 1204 ـ اگر پيش از آن كه مشغول تشهّد شود، يا در ركعتهايى كه تشهّد ندارد پيش از ايستادن، شك كند كه دو سجده را بجا آورده يا نه و در همان موقع يكى از شكهايى كه بعد از تمام شدن دو سجده صحيح است، برايش پيش آيد نمازش باطل است.
مسأله 1205 ـ اگر موقعى كه ايستاده، بين سه و چهار يا بين سه و چهار و پنج شك كند و يادش بيايد كه دو سجده، يا يك سجده از ركعت پيش بجا نياورده نمازش باطل است.
مسأله 1206 ـ اگر در بين نماز شك او از بين برود و شك ديگرى برايش پيش آيد، مثلاً اوّل شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت، بعد شك كند كه سه ركعت خوانده يا چهار ركعت، بايد به دستور شك دوم عمل نمايد.
مسأله 1207 ـ اگر بعد از نماز شك كند كه در نماز مثلاً بين دو و چهار شك كرده يا بين سه و چهار، بايد نماز احتياط هر دو شك را بخواند.
مسأله 1208 ـ اگر بعد از نماز بفهمد كه در نماز شكى براى او پيش آمده ولى نداند از شكهاى باطل بوده يا از شكهاى صحيح و اگر از شكهاى صحيح بوده كدام قسم آن بوده، بايد نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1209 ـ كسى كه نشسته نماز مى‏خواند اگر شكّى كند كه بايد براى آن يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بخواند، بايد يك ركعت نشسته بجا آورد. امّا اگر شكّى كند كه بايد براى آن دو ركعت نماز احتياط ايستاده بخواند، بايد دو ركعت نشسته بجا آورد.
مسأله 1210 ـ كسى كه ايستاده نماز مى‏خواند، اگر موقع خواندن نماز احتياط از ايستادن عاجز شود، بايد مثل كسى كه نماز را نشسته مى‏خواند و حكم آن در مسأله پيش گفته شد، نماز احتياط را بجا آورد.
مسأله 1211 ـ كسى كه نشسته نماز مى‏خواند، اگر موقع خواندن نماز احتياط بتواند بايستد بايد به وظيفه كسى كه نماز را ايستاده مى‏خواند عمل كند.


نماز احتياط

مسأله 1212 ـ كسى كه نماز احتياط بر او واجب است، بعد از سلام نماز بايد فوراً به نيّت نماز احتياط تكبير بگويد و حمد را بخواند و به ركوع رود و دو سجده نمايد، پس اگر يك ركعت نماز احتياط بر او واجب است، بعد از دو سجده تشهّد بخواند و سلام دهد و اگر دو ركعت نماز احتياط بر او واجب است بعد از دو سجده، يك ركعت ديگر مثل ركعت اوّل بجا آورد و بعد از تشهّد، سلام دهد.
مسأله 1213 ـ نماز احتياط، سوره و قنوت ندارد و بايد نيّت آن را به زبان نياورند و احتياط واجب آن است كه سوره حمد و «بسم اللّه‏» آن را هم آهسته بگويند.
مسأله 1214 ـ اگر پيش از خواندن نماز احتياط بفهمد، نمازى كه خوانده درست بوده، لازم نيست نماز احتياط را بخواند. و اگر در بين نماز احتياط بفهمد، لازم نيست آن را تمام نمايد.
مسأله 1215 ـ اگر پيش از خواندن نماز احتياط بفهمد كه ركعتهاى نمازش كم بوده، چنانچه كارى كه نماز را باطل مى‏كند انجام نداده، بايد آنچه از نماز نخوانده بخواند و براى سلام بيجا دو سجده سهو بنمايد. و اگر كارى كه نماز را باطل مى‏كند، انجام داده، مثلاً پشت به قبله كرده، بايد نماز را دوباره بجا آورد.
مسأله 1216 ـ اگر بعد از نماز احتياط بفهمد كسرى نمازش به مقدار نماز احتياط بوده، مثلاً در شك بين سه و چهار، يك ركعت نماز احتياط بخواند بعد بفهمد نماز را سه ركعت خوانده، نمازش صحيح است.
مسأله 1217 ـ اگر بعد از خواندن نماز احتياط بفهمد كسرى نماز كمتر از نماز احتياط بوده، مثلاً در شك بين دو و چهار، دو ركعت نماز احتياط بخواند بعد بفهمد نماز را سه ركعت خوانده، نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1218 ـ اگر بعد از خواندن نماز احتياط بفهمد كسرى نماز بيشتر از نماز احتياط بوده مثلاً در شك بين سه و چهار يك ركعت نماز احتياط بخواند، بعد بفهمد نماز را دو ركعت خوانده، بايد يك ركعت نماز احتياط و چهار سجده سهو بجا آورد.
مسأله 1219 ـ اگر بين دو و سه و چهار شك كند و بعد از خواندن دو ركعت نماز احتياط ايستاده، يادش بيايد كه نماز را دو ركعت خوانده لازم نيست دو ركعت نماز احتياط نشسته را بخواند.
مسأله 1220 ـ اگر بين سه و چهار شك كند و موقعى كه دو ركعت نماز احتياط نشسته مى‏خواند يادش بيايد كه نماز را سه ركعت خوانده، اگر قبل از رفتن به ركوع يادش بيايد مى‏ايستد و يك ركعت نماز را ايستاده مى‏خواند و نمازش صحيح است. امّا اگر بعد از رفتن به ركوع نماز نشسته، يادش آمد كه سه ركعت نماز خوانده احتياط واجب در اعاده اصل نماز است و اگر در حالى كه يك ركعت ايستاده را مى‏خواند، يادش بيايد كه نماز را سه ركعت خوانده بايد نماز احتياط را تمام كند و نمازش صحيح است.
مسأله 1221 ـ اگر بين دو و سه و چهار شك كند و موقعى كه دو ركعت نماز احتياط ايستاده را مى‏خواند پيش از ركوع ركعت دوم يادش بيايد كه نماز را سه ركعت خوانده، بايد بنشيند و نماز احتياط را يك ركعتى تمام كند و بنابر احتياط مستحب نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1222 ـ اگر در بين نماز احتياط بفهمد كسرى نمازش بيشتر يا كمتر از نماز احتياط بوده، چنانچه نتواند نماز احتياط را مطابق كسرى نمازش تمام كند، بايد آن را رها كند و نماز را دوباره بخواند، مثلاً در شك بين سه و چهار اگر موقعى كه دو ركعت نماز احتياط نشسته را مى‏خواند، بعد از ركوع ركعت اوّل يادش بيايد كه نماز را دو ركعت خوانده، چون نمى‏تواند دو ركعت نشسته را بجاى دو ركعت ايستاده حساب كند، بايد نماز احتياط نشسته را رها كند و نماز را دوباره بجا آورد.
مسأله 1223 ـ اگر شك كند نماز احتياطى را كه بر او واجب بوده بجا آورده يا نه، چنانچه وقت نماز گذشته به شك خود اعتنا نكند و اگر وقت دارد، در صورتى كه مشغول كار ديگرى نشده و از جاى نماز برنخاسته و كارى هم مثل رو گرداندن از قبله كه نماز را باطل مى‏كند انجام نداده بايد نماز احتياط را بخواند و اگر مشغول كار ديگرى شده يا كارى كه نماز را باطل مى‏كند بجا آورده، يا بين نماز و شك او زياد طول كشيده، احتياط استحبابى آن است كه نماز احتياط را بجا آورد و نماز را هم دوباره بخواند، اگرچه مى‏تواند بنابر انجام نماز احتياط گذارد و بر همان اكتفا نمايد.
مسأله 1224 ـ اگر در نماز احتياط، ركنى را زياد كند، يا مثلاً به جاى يك ركعت دو ركعت بخواند، نماز احتياط باطل مى‏شود و بايد اصل نماز را دوباره بخواند.
مسأله 1225 ـ موقعى كه مشغول نماز احتياط است اگر در يكى از كارهاى آن شك كند، چنانچه محلّ آن نگذشته، بايد بجا آورد و اگر محلّش گذشته، نبايد به شك خود اعتنا كند، مثلاً اگر شك كند كه حمد خوانده يا نه، چنانچه به ركوع نرفته بايد بخواند و اگر به ركوع رفته نبايد به شك خود اعتنا كند.
مسأله 1226 ـ اگر در شماره ركعتهاى نماز احتياط شك كند، بايد بنا را بر بيشتر بگذارد ولى چنانچه طرف بيشتر شك نماز را باطل مى‏كند، بنابر كمتر گذارد و احتياط مستحب آن است كه نماز احتياط را دوباره بخواند و بعد از آن اصل نماز را اعاده نمايد.
مسأله 1227 ـ اگر در نماز احتياط چيزى كه ركن نيست سهواً كم يا زياد شود، در وجوب سجده سهو حكم اصل نماز را دارد.
مسأله 1228 ـ اگر بعد از سلام نماز احتياط شك كند كه يكى از اجزاء يا شرايط آن را بجا آورده يا نه، به شك خود اعتنا نكند.
مسأله 1229 ـ اگر در نماز احتياط، يك سجده را فراموش كند، بايد بعد از سلام، آن را قضا نمايد.
مسأله 1230 ـ اگر نماز احتياط و قضاى يك سجده يا دو سجده سهو بر او واجب شود، بايد اوّل نماز احتياط را بجا آورد.
مسأله 1231 ـ حكم گمان در ركعتهاى نماز حكم يقين است، مثلاً اگر در نماز چهار ركعتى انسان گمان دارد كه نماز را چهار ركعت خوانده، نبايد نماز احتياط بخواند، ولى گمان در غير ركعتها حكم شك را دارد.
مسأله 1232 ـ حكم شك و سهو و گمان در نمازهاى واجب يوميّه و نمازهاى واجب ديگر فرق ندارد، مثلاً اگر در نماز آيات شك كند كه يك ركعت خوانده يا دو ركعت، چون شك او در نماز دو ركعتى است، نمازش باطل مى‏شود.